Antakya'da büyüyen bir mozaikçi için Zeugma'nın adı, bir komşu kentin adı gibidir. Fırat'ın kıyısında, bugünkü Gaziantep'in Nizip ilçesine bağlı Belkıs Mahallesi yakınlarında uzanan bu antik kent, Anadolu'da taşın en güzel konuştuğu yerlerden biri. Bu yazıda Zeugma mozaiklerinin nasıl ortaya çıktığını, sulardan nasıl kurtarıldığını ve bir mozaik sanatçısı olarak bu eserlere baktığımda neler gördüğümü anlatmak istiyorum.
Zeugma nerede, adı ne anlama geliyor?
Zeugma, Fırat Nehri'nin iki yakasına kurulmuş bir kentti. MÖ 300 civarında Büyük İskender'in generallerinden Seleukos I Nikator tarafından kuruldu ve bir süre kurucusunun adıyla Seleukeia olarak anıldı. "Zeugma" adı Yunancada köprü ya da geçit anlamına gelir. Kentin nehir üzerindeki geçiş noktası, ona hem bu adı hem de yüzyıllar boyu sürecek önemini kazandırdı.
Roma döneminde Zeugma, imparatorluğun doğu sınırındaki en önemli kentlerinden biri haline geldi. Ticaretin ve askeri hareketliliğin buluştuğu bu kentte varlıklı aileler, evlerinin tabanlarını mitolojik sahnelerle bezenmiş mozaiklerle döşettirdi. Bugün hayranlıkla baktığımız eserlerin büyük kısmı bu villalardan geliyor.
Barajın gölgesinde bir kurtarma hikayesi
Zeugma'nın bugünkü Belkıs ile aynı yer olduğu 1917'de bilimsel olarak gösterildi. Ancak kentin dünya gündemine oturması, Fırat üzerinde inşa edilen Birecik Barajı ile oldu. Barajın suları yükselmeden önce, 1990'ların sonunda ve özellikle 2000 yazında Türk ve yabancı ekipler zamana karşı yarışan kurtarma kazıları yaptı. Arkeologlar ve restoratörler, su altında kalacak villalardan mozaikleri tek tek kaldırarak güvenli yere taşıdı. Barajın oluşturduğu göl bugün antik kentin bir bölümünü örtüyor.
Bu hikayeyi her düşündüğümde aklıma taşın sabrı geliyor. İki bin yıl toprağın altında bekleyen mozaikler, birkaç haftalık bir yarışla kurtarıldı. Bir mozaik taşı küçücüktür ama bir eserin bütünü, onu korumak için bir araya gelen yüzlerce emeği hak eder.
Zeugma Mozaik Müzesi
Kurtarılan eserler bugün Gaziantep'teki Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergileniyor. 2011'de kapılarını açan müze, dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri olarak kabul ediliyor. Müzede villaların odaları, mozaikler özgün yerlerindeki gibi görülebilsin diye yeniden kurgulanmış. Tabanlarda Dionysos, Poseidon, Okeanos ve Tethys gibi mitolojik figürlerin sahneleri yer alıyor.
Çingene Kızı'nın hikayesi
Zeugma denince akla ilk gelen eser kuşkusuz Çingene Kızı. MS 2. yüzyıla tarihlenen bu taban mozaiği, bir villanın yemek odasını süsleyen büyük bir kompozisyonun parçası. Halk arasındaki adı, figürün dağınık saçlarından ve iri, derin bakışlarından geliyor. Uzmanlar ise figürün Dionysos'a eşlik eden kadınlardan biri olan bir Maenad ya da toprak tanrıçası Gaia olabileceğini düşünüyor.
Bu mozaiğin en etkileyici yanı bakışı. Hangi açıdan bakarsanız bakın, gözleri sizi takip ediyor gibi. Bir mozaikçi olarak bu etkinin sırrını taşların dizilişinde görüyorum. Gözün çevresine yerleştirilen küçük açık ve koyu taşlar, ışığı bir fırçadan bile daha ince yönetiyor. Renk geçişleri o kadar yumuşak ki, yakından bakınca bile tek tek taşları seçmekte zorlanıyorsunuz.
Çingene Kızı'nın hikayesi aynı zamanda bir kayıp hikayesi. Kompozisyonun 12 parçası 1960'larda kaçak kazılarla yurt dışına çıkarıldı ve uzun yıllar ABD'nin Ohio eyaletindeki Bowling Green Eyalet Üniversitesi'nde kaldı. Yıllar süren girişimlerin sonunda bu parçalar Kasım 2018'de Türkiye'ye döndü. 2026'da ise ABD'de tespit edilen 13. panel de iade edildi. Her dönen parça, iki bin yıllık bir bütünün yeniden tamamlanmasına biraz daha yaklaşmak demek.
Bir mozaik sanatçısının gözünden Zeugma
Zeugma mozaiklerine bakarken beni en çok etkileyen şey, ustaların doğadan aldıkları sınırlı bir renk paletiyle ulaştıkları derinlik. Taşın kendi rengini kullanarak gölge, hacim ve hareket yaratmak bugün de mozaiğin en temel ve en zor meselesi.
Kendi atölyemde çalışırken de aynı soruyla karşılaşıyorum: Taşı boyamadan, yalnızca yerini ve yönünü seçerek bir dalgayı nasıl hareket ettiririm? "Zeugma Mozaikleri - Balık" adlı eserimde bu antik geleneğe bir selam vermek istedim. Dalgaların arasında kıvrılan yunusu granit, mermer, traverten ve serpantinle, antik dizime yakın sade bir işçilikle kurdum.
Antakya ve Zeugma, Anadolu mozaik mirasının iki büyük hazinesi. Biri benim memleketim, diğeri onun yakın komşusu. İkisinin de bana öğrettiği şey aynı: Taş, sabırla dinlendiğinde zamanı aşan bir dile dönüşür.
Mozaiğin binlerce yıllık hikayesini merak ediyorsanız Mozaik Nedir? Taşın Binlerce Yıllık Hikayesi yazıma, antik geleneklerden ilham alan eserlerimi görmek isterseniz Eserler sayfasına göz atabilirsiniz.
