Eserlerime dönüp baktığımda en sık karşıma çıkan ağaç zeytin. Bir zeytin ağacı mozaik tablo bazen yaşlı ve kıvrık bir gövde oluyor, bazen başaklarla çevrili bir kök, bazen de yuvarlak bir madalyonun içinde dengeyle açılan dallar. Bu yazıda zeytinin binlerce yıllık yolculuğunu, antik mozaiklerde bıraktığı izi ve onu doğal taşla nasıl yeniden kurduğumu anlatmak istiyorum. Çünkü zeytin bir ağaçtan fazlası. Akdeniz'in hafızası gibi.
Zeytinin Anadolu'daki Kökleri
Kaynaklar zeytinin ilk kez tam olarak nerede kültüre alındığı konusunda birleşmiyor. Ama çoğu aynı coğrafyayı işaret ediyor: Yukarı Mezopotamya, Doğu Akdeniz kıyıları ve Hatay'ın da içinde bulunduğu güneydoğu Anadolu şeridi. Ankara Üniversitesi'nin açık ders notlarında zeytinin ana vatanı olarak Hatay, Kahramanmaraş ve Mardin hattı gösteriliyor. Zeytin buradan batı Anadolu'ya, Ege adaları üzerinden Yunanistan'a, İtalya'ya ve Akdeniz'in öbür kıyılarına yayılmış.
Hayatımın büyük bölümünü Antakya'da geçirdiğim için zeytinin bu topraklardan dünyaya yayıldığını okumak bana ayrı bir yakınlık veriyor.
Anadolu'da zeytine dair ilk yazılı bilgiler Hitit tabletlerinde karşımıza çıkıyor. Hititçe metinlerde zeytin ağacı yalnızca gündelik beslenmenin bir parçası olarak değil, kült törenlerinde ve ritüellerde de anılıyor. Yani bu ağaç, daha o çağlarda bile sofradan tapınağa uzanan bir yol tutmuş.
Ege'de Taşa Oyulmuş Bir Zeytinyağı İşliği
Bugün atölyem Kuşadası'nda, Ege'nin kıyısında. Buraya çok uzak olmayan Urla'da, antik Klazomenai kentinde zeytinin taşla kurduğu en eski bağlardan biri duruyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarına göre kent, MÖ 6. yüzyıla tarihlenen zeytinyağı işliğiyle dikkat çekiyor.
Ege Üniversitesi'nde bu işlik üzerine yapılan çalışma, onu Anadolu'da bilimsel kazısı yapılmış ve ana kayaya oyulan üretim birimleri eksiksiz korunmuş ilk örnek olarak tanımlıyor. Aynı çalışmaya göre işlik, Anadolu'da bilinen örnekler arasında geniş ölçekli üretim kapasitesine sahip en erken tarihli zeytinyağı işliği. Bugün yerinde ayağa kaldırılarak ziyaretçilere açılmış durumda.
Bu bilgi bana çok anlamlı geliyor. Zeytin ile taş, binlerce yıl önce de aynı hikayenin içindeymiş. Biri meyveyi vermiş, öteki onu ezip yağa dönüştürecek kadar sabırla oyulmuş.
Antakya'nın Zeytin Köyleri
Antakya, Halep ve Apamea arasında uzanan kireçtaşı tepelerde yüzlerce antik köyün kalıntısı bulunuyor. Fransız arkeolog Georges Tchalenko 1953'te yayımladığı çalışmasında bu köylerin yükselişini ve gerileyişini zeytinyağı üretimine bağladı. Tchalenko'ya göre köylüler zeytini geniş ölçekte yetiştiriyor, yağı önce yakındaki Antakya'ya, oradan da Roma ve Bizans dünyasının Akdeniz kentlerine gönderiyordu.
Bu köylerin bir bölümü 2011'de Kuzey Suriye'nin Antik Köyleri adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. UNESCO, bu yerleşimleri toprağın, suyun ve kireçtaşının özenle kullanıldığı sürdürülebilir bir kırsal yaşamın örneği olarak tanımlıyor.
Antakya'nın çevresi aynı zamanda Roma döneminin en zengin mozaik miraslarından birine sahip. Zeytin bu kentin hem sofrasında hem ticaretinde vardı, mozaik ise evlerinin tabanında. Epifania'daki eski atölyemde çalışırken bu iki mirasın aynı topraklardan geldiğini bilmek bana hep güç verdi.
Antik Mozaiklerde Zeytin Hasadı
Antik mozaik ustaları zeytini yalnızca bir süs olarak değil, yılın akışını anlatan bir iş olarak da taşa işlediler. Bunun en güzel örneklerinden biri Fransa'da, Rhône kıyısındaki Saint-Romain-en-Gal'de bulunan Kırsal Takvim mozaiği. Fransa Kültür Bakanlığı'nın arkeoloji kaynaklarına göre 2. yüzyılın sonu ile 3. yüzyılın başına tarihlenen bu taban mozaiği, mevsimlere göre tarla işlerini ayrı ayrı panolarda gösteriyor.
Sonbahar panolarından birinde zeytinlerin sıkılması anlatılıyor, bir başkasında merdivene çıkmış işçiler zeytin topluyor. Mozaik bugün Saint-Germain-en-Laye'deki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde korunuyor.
Bu panolara bakınca mozaiğin ilk görevlerinden birinin hatırlamak olduğunu düşünüyorum. Hasat biter, ağaçlar yaşlanır, köyler boşalır. Ama taşın içine yerleşmiş bir zeytin dalı yüzyıllar sonra bile aynı hikayeyi anlatmaya devam eder.
Yanan Ağaçtan Filizlenen Dal
Zeytinin belki de en bilinen hikayesi Atina'dan gelir. Efsaneye göre Athena ve Poseidon kentin koruyuculuğu için yarışır. Poseidon üç dişli mızrağını kayaya vurup tuzlu bir su çıkarır, Athena ise bir zeytin ağacı bağışlar. Kent Athena'yı seçer ve onun adını alır. Bu kutsal ağacın durduğu kabul edilen yerde MÖ 421 ile 406 yılları arasında Erekhtheion tapınağı inşa edilir.
Tarihçi Herodot bu ağaçla ilgili çok etkileyici bir ayrıntı aktarır. MÖ 480'de Pers ordusu Akropolis'i yaktığında kutsal zeytin de yanar. Ertesi gün Atinalılar tapınak alanına çıktıklarında yanmış gövdeden yeni bir filizin yükseldiğini görürler.
Bu hikaye bana Cennetin Hediyesi'ni hatırlatıyor. 6 Şubat 2023 depreminde enkaz altında kalan ve oradan kurtarılan zeytin ağacım da bir anlamda o filiz gibi. Yıkımın ortasından yeniden ışığa çıktı.
Taşla Kurduğum Zeytinler
Zeytini taşla anlatırken her eserde farklı bir yanına yaklaştım. Bazen ağacın yaşına, bazen köküne, bazen etrafındaki tarlaya.
Cennetin Hediyesi (2023) buğday tarlasının ortasında yükselen bir zeytin ağacı. Yaklaşık beş yüz bin doğal taştan oluşuyor ve harç üzerine altı katman halinde, üç boyutlu olarak kuruldu. Sarı ve kahve traverten, mermer, granit, Antakya serpantini ve bal rengi oniksin yanında Antakya ile Selçuk'tan gelen gerçek zeytin çekirdekleri de eserin içinde. Kasım 2026'da COP31 kapsamında Antalya'da ziyaretçilerle buluştu.
Toprağın Nefesi (2025) başaklarla çevrili, kökleri toprağa sarılmış bir zeytin ağacı. Kabartmalı katmanlarla kurulan üç boyutlu bir eser. Traverten, granit ve bazaltın toprak tonları ağacın köküyle zemini birbirine bağlıyor.
Zeytin Fısıltısı (2025) yuvarlak bir pano. Başak tarlasının ortasında yükselen zeytinin yaprakları ve başaklar katman katman kabarıyor, bu yüzden eserin dokusu gün içinde ışık değiştikçe değişiyor.
Kadim Zeytin (2026) kıvrılan gövdesi ve yoğun yapraklarıyla tek başına duran yaşlı bir ağaç. Yapraklar katman katman yükseliyor, gövdedeki kıvrımlar ağacın geçirdiği yılları anlatıyor.
Zeytin Ağacı Kök (2026) antik mozaik geleneğindeki örgü ve dama bordürlerle çevrili yuvarlak bir madalyon. Ortada kökleri görünen, dalları dengeyle yayılan bir zeytin ağacı var. Bu eserde antik tabanlara bir selam vermek istedim.
Bir Zeytin Ağacı Mozaik Tablo Neden Bu Kadar Yakın Gelir?
İnsanlık tarihi boyunca zeytin barışın, bereketin, bilgeliğin ve yeniden doğuşun simgesi oldu. Kuraklığa dayanır, fakir toprakta bile tutunur, yüzyıllarca yaşar. Belki de bu yüzden bir zeytin ağacı mozaik tablo bir evin duvarında sadece bir manzara gibi durmuyor. Sabrı, köklenmeyi ve devamlılığı hatırlatıyor.
Mozaik de acele etmeyen bir sanat. Her taş tek tek seçilir, kesilir ve yerine oturtulur. Zeytin yıllar içinde meyve verir, mozaik de taş taş büyür. İkisinin bu kadar iyi anlaşmasının sebebi bu olsa gerek.
Zeytin eserlerimde kullandığım taşların renklerini ve dokularını merak ediyorsanız Mozaikte Kullanılan Doğal Taşlar yazıma göz atabilirsiniz. Cennetin Hediyesi'nin depremden hemen önceki günlerini ise Cennetin Hediyesi Antakya'da Sergilendi yazısında anlattım. Zeytin ağacı eserlerimin tamamını ve diğer çalışmalarımı Eserler sayfasında görebilirsiniz.